آپلودسنتر آپ98

 
 
نظرات ()

 

محـلات اولیـه صومعه سرا

 

شهر صومعه سرا سابقاً از ترکیب چند محله تشکیل شده که تقریباً متشابه و متجانس بودند. در حلقه اول در هسته ی اولیه شهر چند محله وجود داشت که عبارات بوده اند از: محل لیموده که دارای یک مسجد بوده محله صومعه سرا (حدود مسجد جامع و میدان اصلی شهر، خیابان سرداران اکبر و اطراف آن) محله نوجوانان یا نوجوانان بر که مقبره آقا سید جعفر آقا در آن قرار دارد. در حلقه دوم و با فاصله کمی از هسته اولیه، چند محله وجود داشته که عبارت است از: چوبکیان یا پیرده، دوطفلان، عربان، کفتک باغان، لادمخ، زیده سرا، خاکیان و الماسان. از حدود یکصد سال پیش مرکز صومعه سرا ابتدا گوراب، هفت دغنان، کسما و بعد هم حدود محله قدیمی «سیانگشته» و عربان بود که کم کم با عنوان شهر یافتن صومعه سرا، مرکز این منطقه به شهر کنونی صومعه سرا انتقال یافت.

صومعه سرا بدلیل اقتصاد شکوفایی که در سالهای اخیر بدست آورده و رونقی که در کسب و کار و پیشه آن به چشم می خورد با توجه به گسترش شبکه راههای اصلی و فرعی مناسب و قرار گرفتن در مسیر جاده ترانزیت زنجان ـ میانه و اردبیل ـ رشت و گسترش مراکز آموزشی در سطوح مختلف و گشایش دانشکده طبیعی و مرکز آموزشی پرستاری مرکز تربیت معلم، به صورت یکی از شهرهای مهاجرپذیر درآمده است. به نحوی که در حال حاضر بیش از 12 هزار نفر مهاجر خلخالی و زنجانی در این شهر به تدریج اسکان یافته اند و بخشی از ساکنان این شهر به حساب می آیند. این مهاجرین هم اکنون محله و مسجد ویژه ای به نام خود دایره کرده و در کنار مردم بومی با تفاهم حسن سلوک امرار معاش می کنند. مهاجرین یاد شده غیر از اقلیت کُرد شیعه گازگیشه هستند که از دیرباز در این منطقه ساکن هستند و با حفظ قومیت خود از طریق زندگی شبانی و کشاورزی روزگار می گذرانند.

هسته اولیه صومعه سرا

در کتابچه طرح هادی شهر صومعه سرا که توسط مهندسین مشاور شمال تهیه و تنظیم شده آمده است در عبور از جاده رشت ـ فومن پس از طی طریق 6 کیلومتر از انشعاب جاده در محل مرجقل به سمت شمال غربی شهرستان صومعه سرا، بسان جزیره ای محصور بین شالیزارها و باغات مشاهده می گردد در همین مسیر پس از عبور از پل گاز رودبار ، محدوده شهر آغاز و بلـوار ورودی آن منتهی به میــدان (مهدی عج) می گردد. این میزان به واسطه میزان شهید برشنورد به میدان مرکزی شهر متصل می شود. میدان مرکزی شهر از عناصر اصلی شکل دهی شهر صومعه سرا بوده و ساختمانهای مرکزی اطراف این میدان، هسته اولیه شهر، را حدود 150 سال پیش بوجود آمده است بافت مرکزی شهر و نواحی مسکونی پراکنده در مزارع محلات عربان و زیده سرا بافتی روستایی می باشند. این شهر در رشت هموار گسترده شده که دارای شیب یکنواخت از سمت جنوب غربی به سمت شمال شرقی و شمال به میزان چهارده هزار می باشد. بافت پیوسته شهر کلاً دارای ترکیب شعاعی به صورت ترکیب آمیبی، گسترش یافته که هسته آن بازار در میدان مرکزی بوده و شاخه های آن، درون مزارع و باغات امتداد یافته اندو میـدان مرکزی که قلب اقتصــادی شهر محســـوب می شود، در وسط شهر، شامل فروشگاههایی است و محور تجاری شهر از میدان مذکور آغاز و در دوبر خیابانهای منشعب از آن به هر سو امتداد یافته اند. بنابراین این هسته اولیه شهر صومعه سرا «میدان صومعه سرا» و بازاری که در محدوده آن میدان قرار داشته و در حدود 150 تا 160 سال پیش تشکیل شده می باشد و طبق گزارش «مارسل بازن» حالت خطی بودن بازار شهر صومعه سرا که مغازه هایش در طول پنج محور شعاعی آن قرار داشته که حاکی از جدید بودن آن است. محدوده محله لیموده و کاظم خان دشت از دیگر اجزا هسته اولیه شهر، صومعه سرا را تشکیل می دهند که اینک نه تنها «لیموده» بلکه آبادی بعد از آن یعنی «زیده سرا» نیز جزء محدوده شهر است در پیرامون میدان مرکزی از عناصر مهم و اصلی شکل دهی شهر صومعه سرا است . قدیمی ترین بناها و عناصر کالبدی شهر قرار دارد که عبارتند از:

1ـ بقعه امام زاده آقا سید جعفر آقا ، واقع در سه راهی خیابان جعفری ـ کوچه رهبر2ـ حمام اکبر (عدالتخواه فعلی) واقع در ضلع شرقی میدان مرکزی شهر که در حدود 150 سال قدمت دارد.3ـ منزل مسکونی دکتر اسفندیاری واقع در ضلع غربی میدان مرکزی4ـ منزل مسکونی ریحانی، واقع در شمال غربی میدان مرکزی.

 

یادمانهای تاریخی صومعه سرا

هنر معماري ايراني ، واژه اي كه با خود هزاران رمز و راز را از دل تاريخ بيرون مي كشد ، آنجا كه يك هنرمند با ذوق و سليقه خود و با بكارگيري از تركيبات و نقوش زيباترين و پر ابهت بناهاي جاويد يك ملت را به معرض نمايش مي گذارد تعريفي جز عشق و ايثار نمي توان يافت گويي كه همچون تاركي در روح لطيف انسان ها نهاده شده و نياز به يك جذبه ي دروني دارد تا با ذهن كاوشگر خود آن را در خود شكوفا سازد . اميد است بتوانيم در عرصه شناخت و احياي هنر پويايي ايران زمين گامي بلند و مثمم برداشته باشيم .

آشنايي با سبك معماري و سيماي كالبدي يك شهرستان نياز به تفكر و بررسي و بازنگري در سير تحول تاريخي يك شهرستان دارد . با چنين برداشتي از فرآيند تحول تاريخي بر آن شديم تابا تفحص در آثار به جا مانده از ادوار مختلف، شما را اندكي با آثار غني معماري و تاريخي شهرستان صومعه سرا كه خود نقطه عطفي در راستاي شناخت تاريخ و فرهنگ اصيل مردم اين سرزمين كهن دارد آشنا كنيم .

در راستاي اين مهم به صورت اجمالي به معرفي چند اثر معماري و تاريخي شهرستان صومعه سرا مي پردازيم تا نه تنها با جوهره وجودي اين شهرستان آشنا ، بلكه فضايي ملموس و اطمينان بخش در نظر علاقمندان به اين شهرستان زيبا ايجاد نماييم .

 

شهر قديمي گسكر در جنگل هفت دغنان : با گذر از روستاي بهمبر درست غرب جاده آسفالته مينا بوبه پونل در كنار راه جاده شاه عباسي بر دوست رودخانه اسكندر رود آثار خرابه ها و ويرانه هاي به جا مانده از شهري قديمي در دل جنگل انبوه هفت دغنان ( به وسعت حدود چهل هكتار ) به چشم مي خورد . امروزه از بقاياي اين شهر قديمي كه زماني شهري آباد و پر رونق بوده و مي توان به آثاري همچون حمام ، خانه ، مغازه ، يك پل آجري و گور سيده خروسه ( خوري سو ) اشاره نمود . اين شهر زماني محل  حكومت امراي گسكر بوده و قدمت آن به دوره ايلخاني و صفوي بر مي گردد .

 

پل گاز روبار : پل خشتي در ميانه راه بازار جمعه ( تولم شهر ) به شهرستان صومعه سرا و در مسير راه جاده شاه عباسي بر روي رودخانه گاز رودبار واقع گرديده است . اين پل كه از مسجد تات دوره ي قاجاريه بوده داراي يك دهانه ي اصلي و دو دهانه ي فرعي در طرفين مي باشد . از مصالح به كار رفته در اين پل مي توان به آجر و ملات ساروج اشاره نمود . ساختمان اين پل را به جامع يوسف بلگوري نسبت مي دادند .

ساختمان نشست سران جنگل : ساختماني دو طبقه واقع در كسماء صومعه سرا ، كه مالكيت آن متعلق بوده به پدر رضا فروزش كسمائي كه نسبتي خويشاوندي با حاج احمد كسمايي داشته است . در زمان جنبش جنگل اين ساختمان دو طبقه 16 اتاقه مكاني مناسب بر اي نشست و تشكيل شورايي به نام كميسيون جنگل  بوده است . اين ساختمان بعد از نهضت جنگل با اندكي تعمير به صورت مدرسه اي در آمد و بعدعا به علت آسيب ديدگي و عدم تعميرات به مو قع به صورت بنايي متروك باقي ماند . از مصالح به كار رفته در اين بنا مي توان به آجر ، ساروج ، چوب ، سفال ، ني ، كاهگل و . . . اشاره نمود . اين بنا كه تنها نيمي از آن بر جاي مانده نياز به تعمير و مرمت اساسي دارد .

 

حمام قديمي كسما ء : اين حمام با بافت سنتي و پيشينه تاريخي 70 ساله خود ، يكي از بناهاي تاريخي شهرستان صومعه سرا به شمار مي رود كه در كنار راه جاده كنوني كسماء واقع شده است . آخرين مرمت اين حمام به حدود 70 سال پيش بر مي گردد و بخشي از آن نيز با گسترش شهرسازي و لزوم احداث خيابان ويران شده است . اين حمام داراي دو حوض آب سرد و گرم بوده است و آب آن نيز با آب رود و قنات تامين مي شده است . در قسمت هاي مختلف حمام معمار با استفاده از پوشش گنبدي و عرقچينهاي زيبا به مسقف كردن بنا همت گماشته است . اين حمام بعدها به علت رعايت اصول بهداشتي تعطيل گرديد و رفته رفته به صورت بنايي متروك و بلا استفاده باقي ماند .

 

پردسر يا خشت پل بزرگ : پل آجري بزرگيست نزديك  دهكده منازه بازار ، كه روي رودخانه مجاور دهستان پردسر كه در سه كيلومتري غرب شهرستان صومعه سرا به طاهر گوراب قرار گرديده است مي باشد . طول اين پل حدود 60 متر ، عرض آن حدود 6 متر و ارتفاع تقريبي آن به 9 متر مي رسد . آب رودتنينان و سياه رود و پلنگ رود كمي بالاتر از پل داخل يك بستر مي شوند و از زير پل مي گذارند . اين پل داراي سه دهانه بزرگ بوده كه سيل سال 1317 دهانه اول به طرف مناره بازار را خراب و سيل سال 1336 دو دهانه ديگر را از جاي خود تكان داد و در بستر آب انداخت .

 

پردسر يا خشت پل كوچك : پلي است آجري واقع در پاسكه كسماء صومعه سرا ، كه روي رودخانه مجاور دهستان پردسر قرار دارد و فاصله آن از خشت پل بزرگ به كمتر از 2 كيلومتر مي رسد . طول اين پل 25 متر ، عرض آن 20/4 متر و ارتفاع دهنه هاي بزرگ آن از سطح آب به 5 متر مي رسد . خشت پل كوچك شامل 5 دهنه ي كوچك و بزرگ آجري است و داراي دو سيل بند در سمت راست مي باشد كه پايه ي  هر يك از اين سيل بندها آب پخش كن دارد يكي از طاق هاي اصلي اين پل فرو ريخته است  وآبي كه از زير آن مي گذرد دنباله ندارد و نشست آب بجارها و برنج كاري هاست . خشت پل كوچك و بزرگ در مسير راهي كه به دستور شاه عباس ساخته شده است قرار دارند اين راه از هشتپر به چهار راه و رضوان ده ( رضوانشهر ) و جنگل هفت دغنان و طاهر گوراب و ضيابر و جاده كنار و مناره بازار و از آنجا به خشت پل بزرگ و خشت پل كوچك كسماء و از كسما ء به صومعه سرا و رشت مي رود .

 

بقعه ي متبركه بي بي فاطمه ( خير النساء ) : بقعه ي بي بي فاطمه در غرب شهرستان صومعه سرا و در منتهي اليه پارك كودك قرار دارد و مشهور است كه ايشان دختر شيخ عبدالله صومعي و منكوحه سيد ابوصالح جيلاني بوده است و شيخ محي الدين عبدالقادر گيلاني موسس سلسله علويه قادريه از او متولد شده است . مزار بي بي فاطمه كه در محل به خير النساء مشهور است و همه ساله علاوه بر اهالي منطقه افراد زيادي از اهل تسنن و فرقه قادريه به قصد زيارت و اهداء نذورات از مناطق كرد نشين غرب و گاهي خارج از كشور به صومعه سرا مسافرت نموده و مراسم خاصي را در محل مزار برگزار مي كنند .

مناره آجري گسكر ( مناره بازار ) : يكي از زيياترين و  در عين حال با شكوهترين بناهاي بر جا مانده از دوره سلجوقي كه در 9 كيلومتري غرب شهرستان صومعه سرا و بر سر راه دهكده جاده كنار به مناره بازار بنا شده است مناره يا ميل آجري گسكر مي باشد . اين مناره كه در مسير راه جاده شاه عباسي قرار گرفته است يكي از مهمترين آثار تاريخي گيلان زمين به شمار مي رود و بجاست گفتن اين سخن كه اگر براي گيلان عجايب هفتگانه اي قايل شويم مي توان از اين مناره نام برد . مناره گسكر شكلي شبيه مخروط داشته و مقطع اين مناره دايره اي شكل بوده كه با حركت به سمت بالا از قطر اين مناره كاسته مي شود . محيط اين مناره در سطح زمين حدود 19 متر و قطر آن در قسمت پايين مناره حدود 7 متر و در فوقاني مناره به 35/2 سانتي متر مي رسد كه با احتساب ضخامت 30/1 سانتي متري ديوار قطر داخلي مناره در ارتفاع 10 متري از سطح زمين به 5/2 متر مي رسد . ارتفاع اوليه مناره حدود 30 متر بود ، 5 متر آن بر اثر شرايط جوي و آب و هوايي منطقه و 13 متر آن به دليل زلزله سال 1369 فرو ريخت و تنها 12 متر از مناره بر جا ماند . از مصالح به كار رفته در اين مناره مي توان به آجرهاي مربع شكل به ابعاد 5 * 20 * 20 سانتي متر و ملات ساروج اشاره نمود . تنها تزيين اين مناره دو رديف آجر كاري تزئيني با نقوش هندسي بوده كه به دليل فرو ريختن قسمت فوقاني مناره مشاهده نيست و در بقيه قسمتها كاملا ساده و بدون آرايش مي باشد . تنها راه ورود به مناره از طريق يك در ورودي است كه در قسمت جنوب غربي مناره واقع شده و با قوسي ( پنج و هفت كند ) زينت گرفته است و تنها راه رفتن به بالاي مناره پله هاي مارپيچي است كه توسط يك ستون نگهدارنده در وسط به ابعاد 90 * 10 سانتي متر ايستايي يافته است . ارتفاع پله هاي مارپيچ مناره حدود 25 سانتي متر مي باشد و عرض پله ها در قسمت ديواره ي مناره به حدود 40 سانتي متر و در قسمت ستون نگهدارنده پله ها به حدود 15 سانتي متر مي رسد . دو نورگير به ابعاد ارتفاعي 1 متر ، عمق 30/1 سانتي متر و پهناي 10 سانتي متر در مناره مشهود است . نور گير اول در ارتفاع 6 متري از سطح زمين قرار گرفته و در اثر زلزله سال 1369 تخريب نگرديد ولي نورگير دوم همراه با فرو ريختن ديواره از بين رفت كه پس از عمليات مرمت اين نورگير را به همان شكل و اندازه نورگير اول در آوردند . قابل ذكر است كه  8 متر از اين مناره به همان فرم و شكل اوليه مرمت گرديده است و هم اكنون ارتفاع مناره به حدود 20 متر مي رسد . ساختمان اين مناره طبق نوشته رابينو در كتاب دارالمرز ( به نقل از خوچكو ) به چهل گوش چمني نسبت مي دادند . ولي از نظر تاريخي صحت اين موضوع اثبات نشده است و از طرفي به روايات محلي سازنده اين مناره ( چهل گوشي چمني ) شخصي بوده كه زماني با اقتدار حكومت مي كرده و اعلام داشته كه قصد دارد با خدا مبارزه كند و براي صعود به آسمان دستور ساخت چنين مناره اي را داده است ، در هر صورت هدف اصلي از ساخت اين مناره بر ما پوشيده است چه بسا كه اين مناره در دل جنگلي انبوه ( هفت دغنان ) بوده و نه به كار راهنمايي مي آمده و نه كسي مي توانسته بر بالاي آن ديده باني  كند. ولي از نظر بهره برداري احتمالاً به منظور تعيين زمان دقيق طلوع و غروب خورشيد استفاده مي شده است .

در انتها جا دارد به نكته قابل اشاره نمايم كه مناره ي ديگري شبيه مناره ياد شده در روستاي كلده فومن قرار دارد و در محوطه منزل مسكوني يكي از روستاييان واقع شده است كه آجرهاي آن به دليل شرايط آب و هوايي از بالا فرو ريخته و از پايين نيز به دل خاك فرو رفته است و تنها قسمت باقيمانده و ايستاي اين مناره كه مشهود است به حدود 4 متر مي رسد . همين قسمت باقيمانده نشاندهنده سبك معماري و شباهت فوق العاده زياد اين دو مناره است تا جايي كه اهالي معتقدند اين دو مناره توسط يك راهروي زير زميني به هم متصل بوده اند . اين مناره هم اكنون در حال تخريب است و در صورت عدم رسيدگي و مرمت شاهد نابودي يكي ديگر از يادمانهاي تاريخي اين مرز و بوم خواهيم بود .

 

علاوه بر نقاط ديدني ياد شده در گوشه و كنار شهرستان صومعه سرا مساجد قديمي و درخت هاي كهنسال و بقاع متبركه اي كه تعداد آن به 62 مورد مي رسد بناهاي حفاظت شده اي نيز در اين شهرستان موجود مي باشد كه از آن جمله مي توان به چند منزل مسكوني قديمي در مركز شهر اشاره نمود .

 

 



کلمات کلیدی :
نویسنده : scna
تاریخ : ۱۳۸٤/۱٢/۱۳
زمان : ۱:٤٦ ‎ب.ظ


 

قالب وبلاگ

هاست لينوكس

مرجع راهنمای وبلاگ نویسان

سفارش طراحی اختصاصی قالب وب سايت و قالب وبلاگ

طراحي وب

شارژ ایرانسل

فال حافظ